- داروهای گیاهی بیماری‌های کبد و گوارش
- داروهای گیاهی بیماری‌های جنسی و ادراری
- داروهای گیاهی چاقی و لاغری
- داروهای گیاهی بیماری‌های دستگاه تنفسی
- داروهای گیاهی بیماری‌های مغز و اعصاب
- داروهای گیاهی تقویت و ناتوانی جنسی
- داروهای گیاهی بیماری‌های بانوان
- داروهای گیاهی ناباروری و نازایی
- داروهای گیاهی بیماری‌های قلبی و خون
- داروهای گیاهی بیماری‌های پوست و مو
- داروهای گیاهی بیماری‌های مفصلی و استخوان
پوکی استخوان چیست؟ درمان و بهترین راه های پیشگیری
پوکی استخوان بیماری‌ای است که در آن تراکم و کیفیت استخوان کاهش پیدا می‌کند و احتمال شکستگی بالا می‌رود. این بیماری معمولاً در مراحل اولیه درد یا علامت واضحی ندارد و گاهی نخستین نشانه آن شکستگی پس از یک زمین خوردن ساده است؛ به همین دلیل از پوکی استخوان با عنوان «بیماری خاموش» یاد می‌شود.
افزایش سن، یائسگی، سابقه خانوادگی، کمبود وزن، مصرف طولانی کورتون، کمبود بعضی مواد مغذی، سیگار و بی‌تحرکی از عوامل مؤثر هستند. پوکی استخوان فقط مختص زنان نیست و مردان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. تشخیص زودهنگام، ورزش مناسب، تغذیه متعادل، پیشگیری از زمین خوردن و مصرف منظم داروی تجویزشده می‌توانند خطر شکستگی را کاهش دهند.
پوکی استخوان چیست؟
استخوان برخلاف ظاهر ثابت خود، بافتی زنده است که دائماً تخریب و دوباره ساخته می‌شود. در سال‌های رشد، ساخت استخوان بیشتر از تخریب آن است و توده استخوانی افزایش پیدا می‌کند. پس از رسیدن به اوج توده استخوانی، تعادل به‌تدریج تغییر می‌کند و با افزایش سن ممکن است تخریب از ساخت پیشی بگیرد.
در پوکی استخوان، کاهش تراکم و تغییر ساختار داخلی باعث می‌شود استخوان ضعیف‌تر شود. استخوان‌های لگن، مهره‌های ستون فقرات و مچ دست از محل‌های شایع شکستگی هستند، اما سایر استخوان‌ها نیز ممکن است آسیب ببینند.
تفاوت پوکی استخوان و کاهش تراکم استخوان چیست؟
استئوپنی یا کاهش تراکم استخوان مرحله‌ای است که تراکم استخوان از محدوده مورد انتظار پایین‌تر آمده، اما هنوز به معیار پوکی استخوان نرسیده است. همه افراد مبتلا به استئوپنی الزاماً دچار شکستگی یا پوکی شدید نمی‌شوند.
تصمیم درمان فقط بر اساس نام استئوپنی یا پوکی گرفته نمی‌شود. سن، سابقه شکستگی، احتمال زمین خوردن، مصرف کورتون، بیماری‌های همراه و برآورد خطر شکستگی نیز اهمیت دارند.
علائم پوکی استخوان
پوکی استخوان در مراحل اولیه معمولاً علامتی ایجاد نمی‌کند. با ضعیف‌تر شدن استخوان‌ها ممکن است نشانه‌های زیر ظاهر شوند:
- شکستگی پس از زمین خوردن یا ضربه خفیف
- کمردرد ناگهانی یا مداوم ناشی از شکستگی مهره
- کاهش تدریجی قد
- خمیدگی پشت و تغییر وضعیت بدن
- شکستگی مچ دست، لگن یا بازو
- محدودیت حرکت پس از شکستگی
درد مفاصل به‌تنهایی نشانه اختصاصی پوکی استخوان نیست. آرتروز، التهاب مفصل، آسیب عضله و مشکلات ستون فقرات می‌توانند درد ایجاد کنند، درحالی‌که پوکی استخوان ممکن است تا زمان شکستگی بدون درد باقی بماند.
شکستگی خاموش مهره چیست؟
برخی شکستگی‌های فشاری مهره با درد شدید شروع می‌شوند، اما بعضی دیگر درد کمی دارند یا بدون علامت‌اند. کاهش قد، جلو آمدن سر، خمیدگی پشت یا دشوار شدن ایستادن طولانی ممکن است احتمال شکستگی مهره را مطرح کند.
شکستگی مهره فقط یک تغییر ظاهری نیست. ممکن است موجب درد مزمن، کاهش تحرک و افزایش خطر شکستگی‌های بعدی شود. کاهش محسوس قد یا تغییر شکل جدید ستون فقرات باید بررسی شود.
چه کسانی بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند؟
افزایش سن
با افزایش سن، سرعت بازسازی استخوان کاهش می‌یابد و احتمال افت تراکم بیشتر می‌شود. خطر زمین خوردن نیز ممکن است به دلیل ضعف عضله، مشکلات بینایی یا مصرف بعضی داروها افزایش پیدا کند.
یائسگی
کاهش استروژن پس از یائسگی سرعت از دست رفتن استخوان را افزایش می‌دهد. یائسگی زودرس یا برداشتن تخمدان‌ها پیش از سن معمول، در صورت نبود درمان مناسب، می‌تواند خطر را بیشتر کند.
سابقه خانوادگی
سابقه شکستگی لگن در والدین یا پوکی استخوان در بستگان نزدیک می‌تواند نشان‌دهنده زمینه ژنتیکی باشد. ژنتیک بر اوج توده استخوانی، ساختار استخوان و بعضی عوامل هورمونی اثر می‌گذارد.
کمبود وزن و کاهش وزن شدید
وزن بسیار پایین و رژیم‌های سخت می‌توانند با دریافت ناکافی پروتئین، کلسیم و سایر مواد مغذی همراه شوند. کاهش وزن سریع و از دست دادن عضله نیز خطر زمین خوردن را افزایش می‌دهد.
اگر قصد کاهش وزن دارید، برنامه باید به حفظ عضله و مواد مغذی توجه کند. مقاله لاغری سالم و کاهش وزن پایدار اصول کاهش وزن بدون رژیم‌های بسیار محدود را توضیح می‌دهد.
مصرف طولانی کورتون
داروهایی مانند پردنیزولون، به‌خصوص در دوز بالا و دوره طولانی، می‌توانند ساخت استخوان را کاهش و خطر شکستگی را افزایش دهند. کورتون تجویزی را ناگهانی قطع نکنید. اگر قرار است این دارو را برای مدت طولانی مصرف کنید، درباره ارزیابی استخوان و پیشگیری با پزشک صحبت کنید.
بیماری‌های زمینه‌ای
برخی بیماری‌ها با افزایش خطر کاهش تراکم استخوان همراه‌اند؛ از جمله:
- پرکاری تیروئید یا مصرف بیش‌ازحد هورمون تیروئید
- پرکاری پاراتیروئید
- بیماری سلیاک و سوءجذب
- بیماری التهابی روده
- آرتریت روماتوئید
- بیماری مزمن کلیه یا کبد
- دیابت
- کاهش هورمون‌های جنسی
- بعضی سرطان‌ها و درمان‌های آن‌ها
سبک زندگی
کم‌تحرکی، سیگار، مصرف زیاد الکل و تغذیه ناکافی می‌توانند خطر کاهش استخوان و شکستگی را افزایش دهند. نبود تمرین قدرتی همچنین موجب ضعف عضلات و افزایش احتمال زمین خوردن می‌شود.
پوکی استخوان در زنان
زنان به دلیل تراکم استخوانی کمتر و کاهش استروژن پس از یائسگی بیشتر در معرض پوکی استخوان قرار دارند. قطع قاعدگی برای مدت طولانی در سنین پیش از یائسگی—برای مثال در اثر کمبود وزن، ورزش بسیار سنگین یا اختلال هورمونی—نیز می‌تواند سلامت استخوان را تهدید کند.
قاعدگی نامنظم همیشه نشانه کمبود استروژن نیست، اما اگر چرخه برای چند ماه قطع شده است باید علت بررسی شود. مقاله بی‌نظمی قاعدگی و علت‌های آن اطلاعات بیشتری در این زمینه ارائه می‌کند.
پوکی استخوان در مردان
مردان نیز با افزایش سن استخوان از دست می‌دهند و شکستگی لگن در آن‌ها می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد. کاهش تستوسترون، مصرف کورتون، سیگار، الکل، بیماری‌های مزمن و بعضی درمان‌های سرطان پروستات از عوامل خطر هستند.
از آنجا که پوکی استخوان بیشتر به زنان نسبت داده می‌شود، ممکن است تشخیص در مردان دیرتر انجام شود. سابقه شکستگی با ضربه خفیف در هر مردی نیازمند ارزیابی علت است.
پوکی استخوان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک سابقه شکستگی، بیماری‌ها، داروها، یائسگی، تغذیه و احتمال زمین خوردن را بررسی می‌کند. مهم‌ترین آزمایش برای سنجش تراکم استخوان، روش DXA یا DEXA است که معمولاً تراکم لگن و ستون فقرات را اندازه می‌گیرد.
این آزمایش سریع و بدون درد است و میزان تابش آن پایین است. نتیجه در بزرگسالان معمولاً با عددی به نام T-score گزارش می‌شود:
- T-score برابر منفی ۱ یا بالاتر: محدوده طبیعی
- بین منفی ۱ و منفی ۲٫۵: کاهش تراکم استخوان یا استئوپنی
- منفی ۲٫۵ یا پایین‌تر: در شرایط مناسب تشخیصی، در محدوده پوکی استخوان
این اعداد باید همراه با سن، سابقه شکستگی و شرایط پزشکی تفسیر شوند. در زنان پیش از یائسگی، مردان جوان و کودکان، معیارهای دیگری مانند Z-score اهمیت بیشتری دارند.
چه کسانی به آزمایش تراکم استخوان نیاز دارند؟
سن شروع غربالگری در دستورالعمل‌های مختلف ممکن است متفاوت باشد، اما معمولاً زنان سالمند و افراد جوان‌تری که خطر بالاتری دارند بررسی می‌شوند. پزشک ممکن است در شرایط زیر آزمایش را پیشنهاد کند:
- شکستگی پس از ضربه خفیف
- مصرف طولانی کورتون
- یائسگی زودرس
- کمبود وزن قابل‌توجه
- سابقه خانوادگی شکستگی لگن
- کاهش قد یا احتمال شکستگی مهره
- بیماری‌های مرتبط با کاهش استخوان
- بررسی پاسخ به درمان پوکی استخوان
انجام مکرر آزمایش بدون فاصله مناسب معمولاً سودی ندارد؛ زیرا تغییر تراکم در دوره کوتاه ممکن است کمتر از خطای اندازه‌گیری باشد. زمان تکرار را پزشک تعیین می‌کند.
چه آزمایش‌های دیگری ممکن است لازم باشند؟
برای یافتن علت ثانویه، ممکن است آزمایش‌هایی مانند کلسیم، ویتامین D، عملکرد کلیه، تیروئید، شمارش سلول‌های خون یا برخی هورمون‌ها درخواست شوند. همه افراد به تمام این آزمایش‌ها نیاز ندارند.
عکس رادیولوژی معمولی برای تشخیص زودهنگام کاهش تراکم حساسیت کافی ندارد، اما می‌تواند شکستگی یا تغییر شکل مهره را نشان دهد.
کلسیم چه نقشی در سلامت استخوان دارد؟
کلسیم برای ساخت و نگهداری استخوان، عملکرد عضلات و انتقال پیام عصبی ضروری است. بدن نمی‌تواند کلسیم بسازد و باید آن را از غذا یا در صورت نیاز مکمل دریافت کند.
لبنیات، بعضی نوشیدنی‌های غنی‌شده، ماهی‌هایی که با استخوان خورده می‌شوند، برخی سبزی‌های برگ‌سبز، کنجد و حبوبات از منابع غذایی کلسیم هستند. مقدار جذب از منابع مختلف یکسان نیست.
برای نمونه، کنجد سفید حاوی کلسیم و مواد مغذی است؛ اما مصرف یک ماده غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند پوکی استخوان را درمان کند و مقدار کالری و ترکیب کل رژیم نیز باید در نظر گرفته شود.
نیاز روزانه کلسیم به سن و جنس بستگی دارد. دریافت غذا معمولاً بر مکمل اولویت دارد. مکمل بیش‌ازحد ممکن است یبوست، سنگ کلیه یا مشکلات دیگری ایجاد کند و باید بر اساس نیاز واقعی مصرف شود.
ویتامین D و پوکی استخوان
ویتامین D به جذب کلسیم کمک می‌کند و برای عملکرد عضلات نیز اهمیت دارد. کمبود شدید آن می‌تواند ضعف عضلانی و اختلال در معدنی شدن استخوان ایجاد کند.
میزان تولید ویتامین D در پوست به فصل، عرض جغرافیایی، رنگ پوست، پوشش، سن و استفاده از ضدآفتاب بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان زمان ثابتی از آفتاب را برای همه توصیه کرد. تماس بیش‌ازحد با آفتاب نیز خطر آسیب پوستی دارد.
مصرف دوزهای بالای مکمل بدون آزمایش یا تجویز می‌تواند موجب افزایش کلسیم خون و آسیب کلیه شود. مقدار مکمل باید بر اساس رژیم غذایی، سطح ویتامین D و شرایط پزشکی تعیین شود.
پروتئین و سایر مواد مغذی
پروتئین برای ساخت استخوان و عضله لازم است. سالمندان ممکن است به دلیل کاهش اشتها یا مشکلات دندانی پروتئین کافی دریافت نکنند. تخم‌مرغ، لبنیات، ماهی، گوشت، مرغ، حبوبات، سویا و مغزها از منابع پروتئین‌اند.
منیزیم، ویتامین K و سایر ریزمغذی‌ها نیز در سلامت استخوان نقش دارند، اما مصرف مکمل‌های متعدد بدون تشخیص کمبود ضروری نیست. رژیم غذایی متنوع معمولاً پایه اصلی تأمین مواد مغذی است.
بهترین ورزش برای پوکی استخوان
تمرین تحمل وزن
پیاده‌روی، بالا رفتن از پله، رقص و بعضی فعالیت‌های ایستاده استخوان را در برابر وزن بدن قرار می‌دهند. شنا و دوچرخه‌سواری برای قلب و عضلات مفیدند، اما به‌اندازه فعالیت‌های تحمل وزن به استخوان فشار مکانیکی وارد نمی‌کنند.
تمرین قدرتی
تمرین با وزنه، کش یا وزن بدن به تقویت عضلات و استخوان‌ها کمک می‌کند. افزایش قدرت پاها و تنه نیز احتمال زمین خوردن را کاهش می‌دهد.
تمرین تعادل
تمرین‌های تعادلی مانند ایستادن کنترل‌شده روی یک پا در محیط ایمن می‌توانند برای کاهش خطر سقوط مفید باشند. افرادی که تعادل ضعیفی دارند باید کنار دیوار یا زیر نظر فیزیوتراپیست تمرین کنند.
حرکات ممنوع یا نیازمند احتیاط
افراد دارای پوکی شدید یا شکستگی مهره باید از خم شدن شدید و مکرر ستون فقرات، چرخش ناگهانی و بلند کردن اجسام سنگین با تکنیک نامناسب خودداری کنند. نوع ورزش باید بر اساس سابقه شکستگی و توان فرد توسط پزشک یا فیزیوتراپیست تنظیم شود.
درمان دارویی پوکی استخوان
اگر خطر شکستگی بالا باشد، اصلاح تغذیه و ورزش به‌تنهایی کافی نیست. پزشک ممکن است بر اساس سن، جنس، سابقه شکستگی، تراکم استخوان، عملکرد کلیه و سایر شرایط دارو تجویز کند.
بیس‌فسفونات‌ها
داروهایی مانند آلندرونیت، ریزدرونیت و زولدرونیک اسید تخریب استخوان را کاهش می‌دهند. بعضی انواع خوراکی باید با آب ساده و معده خالی مصرف شوند و فرد برای مدتی دراز نکشد. دستور دقیق هر دارو باید رعایت شود.
دنوزوماب
دنوزوماب به‌صورت تزریقی و در فواصل مشخص استفاده می‌شود. قطع یا تأخیر خودسرانه آن ممکن است با کاهش سریع تراکم و افزایش خطر شکستگی مهره همراه باشد؛ بنابراین توقف آن باید با برنامه جایگزین پزشک انجام شود.
داروهای سازنده استخوان
داروهایی مانند تری‌پاراتاید یا سایر عوامل آنابولیک برای برخی افراد با خطر بسیار بالای شکستگی استفاده می‌شوند. مدت و ترتیب درمان اهمیت دارد و معمولاً پس از آن دارویی برای حفظ تراکم تجویز می‌شود.
درمان‌های هورمونی
درمان هورمونی یائسگی ممکن است در بعضی زنان فواید استخوانی داشته باشد، اما خطرها و فواید آن باید فردی ارزیابی شوند. این روش درمان عمومی همه زنان مبتلا به پوکی استخوان نیست.
مصرف دارو باید دقیقاً طبق نسخه ادامه یابد. قطع درمان به دلیل بهتر شدن نتیجه تراکم استخوان بدون مشورت پزشک ممکن است خطر شکستگی را افزایش دهد.
داروهای گیاهی برای پوکی استخوان
هیچ گیاه دارویی به‌تنهایی جایگزین داروهای اثبات‌شده برای فردی با خطر بالای شکستگی نیست. بعضی گیاهان یا مواد غذایی ممکن است مواد مغذی داشته باشند، اما داشتن کلسیم یا ترکیبات گیاهی به معنی توانایی درمان پوکی استخوان نیست.
اگر قصد بررسی داروی گیاهی پوکی استخوان را دارید، ترکیبات، مقدار مصرف، منع مصرف و تداخل‌های آن را کامل مطالعه کنید. این محصول نباید موجب قطع داروی تجویزی، مکمل ضروری یا به تعویق افتادن سنجش تراکم استخوان شود.
برخی فرآورده‌های گیاهی می‌توانند با داروهای رقیق‌کننده خون، داروهای فشارخون یا سایر داروها تداخل داشته باشند. زنان باردار یا شیرده و مبتلایان به بیماری کلیه یا کبد پیش از مصرف باید مشورت کنند.
آیا سنجد برای پوکی استخوان مفید است؟
سنجد در طب سنتی و رژیم غذایی استفاده می‌شود و حاوی ترکیبات غذایی مختلف است، اما شواهد کافی برای اینکه مصرف سنجد بتواند پوکی استخوان تشخیص‌داده‌شده را درمان یا از شکستگی جلوگیری کند وجود ندارد.
می‌توان سنجد را در صورت سازگاری با رژیم به‌عنوان ماده غذایی مصرف کرد، اما نباید جایگزین کلسیم و ویتامین D موردنیاز، ورزش، داروی پزشک یا پیشگیری از زمین خوردن شود.
پیشگیری از زمین خوردن
بخش مهمی از پیشگیری از شکستگی، کاهش احتمال سقوط است:
- فرش‌های لغزنده و سیم‌های مسیر رفت‌وآمد را جمع کنید.
- نور راهرو، پله و سرویس بهداشتی را افزایش دهید.
- در حمام از دستگیره و کف‌پوش ضدلغزش استفاده کنید.
- کفش اندازه و دارای کفی مناسب بپوشید.
- بینایی و شنوایی را بررسی کنید.
- داروهای خواب‌آور و داروهای ایجادکننده افت فشار را با پزشک مرور کنید.
- قدرت پا و تعادل را با تمرین مناسب افزایش دهید.
- هنگام برخاستن از تخت یا صندلی عجله نکنید.
چگونه از پوکی استخوان پیشگیری کنیم؟
ساخت استخوان از کودکی و نوجوانی آغاز می‌شود؛ بنابراین پیشگیری فقط مربوط به سالمندی نیست. اقدامات مهم عبارت‌اند از:
- دریافت کافی کلسیم و پروتئین از رژیم
- تأمین ویتامین D بر اساس نیاز
- ورزش تحمل وزن و قدرتی
- حفظ وزن مناسب
- ترک سیگار
- پرهیز از مصرف زیاد الکل
- درمان بیماری‌های زمینه‌ای
- بررسی خطر هنگام مصرف طولانی کورتون
- پیشگیری از زمین خوردن
- انجام سنجش تراکم در افراد واجد شرایط
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در شرایط زیر ارزیابی پزشکی اهمیت دارد:
- شکستگی پس از ضربه یا زمین خوردن خفیف
- کاهش قد یا خمیدگی جدید پشت
- کمردرد ناگهانی در فرد دارای عوامل خطر
- مصرف طولانی داروهای کورتونی
- یائسگی زودرس
- کمبود وزن شدید یا اختلال خوردن
- سابقه خانوادگی شکستگی لگن
- بیماری مرتبط با سوءجذب یا هورمون‌ها
- وقفه یا قطع داروی پوکی استخوان
پس از زمین خوردن، درد شدید لگن، ناتوانی در ایستادن، کوتاه یا چرخیده شدن پا یا درد شدید ستون فقرات نیازمند بررسی فوری است.
سؤالات متداول درباره پوکی استخوان
آیا پوکی استخوان درد دارد؟
کاهش تراکم استخوان معمولاً بدون درد است. درد اغلب زمانی ایجاد می‌شود که شکستگی، به‌خصوص در مهره‌ها، رخ داده باشد. درد مفصل به‌تنهایی به معنی پوکی استخوان نیست.
آیا پوکی استخوان درمان قطعی دارد؟
درمان می‌تواند تراکم را حفظ یا افزایش دهد و خطر شکستگی را کاهش دهد، اما نتیجه به شدت بیماری و علت آن بستگی دارد. هدف اصلی جلوگیری از شکستگی و حفظ توان حرکتی است.
آیا مصرف کلسیم به‌تنهایی کافی است؟
خیر. سلامت استخوان به ویتامین D، پروتئین، فعالیت بدنی، هورمون‌ها و عوامل دیگر وابسته است. در فرد پرخطر ممکن است داروی اختصاصی نیز لازم باشد.
آیا لبنیات باعث درمان پوکی استخوان می‌شود؟
لبنیات می‌تواند منبع کلسیم و پروتئین باشد، اما به‌تنهایی درمان پوکی استخوان نیست. افراد غیرمصرف‌کننده لبنیات نیز می‌توانند با برنامه مناسب از منابع جایگزین استفاده کنند.
آیا پیاده‌روی برای پوکی استخوان کافی است؟
پیاده‌روی مفید است، اما ترکیب آن با تمرین قدرتی و تعادلی معمولاً کامل‌تر است. برنامه باید با توان، سن و سابقه شکستگی هماهنگ شود.
آیا می‌توان داروی پوکی استخوان را پس از بهتر شدن آزمایش قطع کرد؟
خیر؛ قطع، فاصله دادن یا تغییر دارو باید با نظر پزشک انجام شود. بعضی داروها پس از قطع نیازمند برنامه جایگزین‌اند.
پوکی استخوان و آرتروز چه تفاوتی دارند؟
پوکی استخوان باعث کاهش استحکام استخوان می‌شود، درحالی‌که آرتروز عمدتاً غضروف و مفصل را درگیر می‌کند. ممکن است فرد به هر دو بیماری مبتلا باشد، اما درمان آن‌ها یکسان نیست.
آیا مکمل ویتامین D را می‌توان بدون آزمایش مصرف کرد؟
دوزهای معمول ممکن است در برخی افراد بر اساس شرایط توصیه شوند، اما مصرف دوزهای بالا بدون بررسی مناسب خطرناک است. مقدار موردنیاز را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین می‌کند.
جمع‌بندی
پوکی استخوان بیماری خاموشی است که استحکام استخوان را کاهش و خطر شکستگی را افزایش می‌دهد. نبود درد به معنی سالم بودن استخوان‌ها نیست؛ به‌خصوص در سالمندان، زنان یائسه، مصرف‌کنندگان طولانی کورتون و افرادی که سابقه شکستگی با ضربه خفیف دارند.
سنجش تراکم استخوان، بررسی عوامل خطر، تغذیه مناسب، ورزش تحمل وزن و قدرتی، پیشگیری از زمین خوردن و مصرف صحیح داروها اجزای اصلی کنترل بیماری هستند. مواد غذایی و فرآورده‌های گیاهی می‌توانند در صورت مناسب بودن بخشی از برنامه باشند، اما نباید جایگزین تشخیص، داروی تجویزی یا اقدامات اثبات‌شده برای جلوگیری از شکستگی شوند.
